EYE WITNESS ACCOUNTS - GAZİLER VE GÖRGÜ TANIKLARI ANLATIYOR

MUHAMMET RESIT GÜLESER
Father's Name : Abdullah
Mother's name : Habibe
Place of Birth: Van
Date of Birth: 1900

I was a young student at the (Teachers' training college) school, around 15 or 16 years old during the Armenian massacres, and remember what happened quite well. Before the First World War, we had good neighbourly relations with the Armenians (whose population was said to be approximately 17,000).

With the declaration of the constitutional monarchy in 1908, they started to exploit the principles of independence, equality, and justice to their benefit. Their leader in Van, Aram Pasha, was in the delegation that notified Sultan Hamit that he would have to leave his throne. The Armenians set up an underground organization in Van, and dug tunnels which extended from near the Great Mosque (Büyük Camii) all the way to the old section of town. It was even possible to go through these tunnels on horseback. One day some parts of the tunnel collapsed so was discovered by a guard incidentally. Aram Pasha was caught near the Great Mosque upon the intelligence of an Armenian but was released without punishment due to the political sensitivities of the time.

In short, the Armenians organized themselves very well and became rich financially in commerce. After the Armenians and Jews were permitted to join the military, some groups of Armenians, joined the military with their weapons during the retreat of the Van division. Our soldiers were carrying German-made primitive weapons which could only fire four shots and the fifth one would drop to the gound. According to what we had heard from Mr. Haci Latif and the others who later returned to Van, the Armenians in the Van division were shooting our soldiers in the back. There were also several cases of Armenian doctors and nurses poisoning our wounded soldiers who were treated in the hospitals in Van after returning from the eastern front.

As to the situation in Van, the Russians were approaching from three fronts, Muradiye, Özalp, and Baskale. The Armenians in the city were rebelling and continued an aggressive campaign against the Muslim population for 29 days. We had three barracks, Haci Bekir, Aziziye, and Toprakkale. Ten soldiers would guard each one. They attacked to these barracks and slaughtered the soldiers like sheep by cutting their throats off. Ali Cavus, our neighbour, was also slained there. While our weak militia were digging trenches to trying to fight, the Armenians made holes in the walls and were firing shots with machine guns, pouring cans of kerosene, lighting fires, and escaping through the deep tunnels. This brutal attack lasted 29 days. The decision of retreat was finally made so that the Muslim population would not suffer any more deaths. Those with carts used them; those without them were under desperate conditions, but we all joined the exodus. People left their children on the roads, others died from hunger and disease.

It should be remembered that the Armenians not only committed large massacres in Van, but in the villages as well. The homes in the villages of Timar, Bakale, and Özalp were stuffed with hay and set on fire. Those that tried to escape were killed with bullets and bayonets. The inhabitants of a few villages in Zeve got organized and fought against the Armenians, but almost all of them -from seven different villages- were killed. Mass graves are still being uncovered in these villages and a memorial was built.

Eight of the twelve ships carried the Muslim refugees from Van, four ships carried government employees and their families. All the sailors aboard the vessels were Armenians. The Armenian bandits by the help of these sailors, forced the four government employee boats to dock at the Adir Island, and killed all the passengers. As to the remaining other eight boats they were taken to another island near Tatvan where Armenian bandits were waiting, but they managed to escape with few casualties because they were armed.

When we left Van, we first went to Bitlis, and later to Diyarbakir. We witnessed the Armenian savagery along the way. Finally, I will tell you about what we saw and heard upon returning to Van. The Armenians applied all types of torture to the inhabitants, God bless their souls. They paraded Isa Hodja, who was over 100 years old, on a donkey through the village, raided and looted homes, and gathered women and girls into Mr. Ziya's home where they repeatedly raped them. They threw the bodies of the dead into wells, and even filled the well of our mosque with the bodies of victims.

When General Cevdet entered Van for the first time, he asked the gendarmes to escort 130 women, whose husbands were at the front, to Diyarbakir. They were in bad situation in Van because they did not have any transportation. About 30 of them stayed in our house. They spun wool to survive. They were also given military rations. They told us that there was no end to the torture and cruelties they suffered at the hands of the Armenian bandits. The Armenians skinned the men, castrated them, and raped the women.

We returned to Van four years later. In the beginning we stayed two years, but were forced to flee again when the Russians arrived. This time we went as far as we could go. Finally we arrived to Siirt. When we returned, 200-250 Armenian families were seeking refuge on the Carpanak Island. They were hoping that the Turks would leave, and that they would resettle in Van. Most of them were artisans. A short time later, a new decree was issued, and they were sent to Revan under the protection of the government. However, Van was raided seven times by the enemy, was completely destroyed except for the Armenian quarters. We rebuilt the city afterwards.

MUHAMMED REŞİD GÜLEŞER
Baba Adı: Abdullah
Anne Adı: Babibe
Doğum Yeri: Van
Doğum Tarihi: 1900

Ermeni mezalimi sırasında 15-16 yaşlarında Darü'l-Muallimin öğrencisi olan bir gençtim. Bu sebeple olayları gayet iyi hatırlıyorum. Birinci Cihan Harbi öncelerinde nüfusları 17.000 kişi olduğu söylenen Ermenilerle birlikte gayet iyi yaşıyor, komşuluk ediyorduk. Biz onlara çok iyi muamele ediyorduk.

Meşrutiyet'in ilânıyla hürriyet, eşitlik ve adalet prensiplerini, kendi lehlerine istedikleri gibi değerlendirerek şımarmaya başladılar. Van'daki liderleri Aram Paşa adında birisi idi ki, Sultan Hamid'in tahttan indirildiğini kendisine tebliğ eden heyet içerisinde de bulunmuştu; Van'da yeraltı teşkilatı kurmuşlardı. Şimdi Büyük Camii'nin yanı başında bir mahzenden başlayarak, ta kale dibindeki eski şehire kadar uzanan tüneller yapmışlardır. Öyle ki, bu tünellerden atlı olarak geçmek bile mümkündü.

Bir gün bir tünelin, üstünün çökmesi üzerine bir nöbetçi tarafından tesadüfen bulundu. Hatta Ermenilerden birisinin ihbarı üzerine, Aram Paşa'yı, Büyük Camii civarında bir mahzende yakaladılar ise de, o günkü politikalar sebebiyle kendisine hiçbir şey yapılmadı, salıverildi.

Kısaca Ermeniler adam akıllı teşkilatlandırılmışlardı. Zaten ticaret hayatını ellerinde tutan Ermeniler iktisadi bakımdan da gayet iyi durumda idiler. Ermeni ve Yahudilere, orduya silahlı olarak katılmak izni verildikten sonra Van fırkası giderken Ermeni çeteciler orduya kendi silahlarıyla birlikte katılmışlardı. Bizim askerlerimizin elinde ham demirden Alman yapımı iptidai tüfekler vardı, dört mermi attın mı, beşincisi önüne düşerdi. Daha sonra Van'a dönen Hacı Latif Bey ve başkalarından duyduğumuza göre, Van fırkasında bulunan Ermeniler askerlerimizi arkadan vuruyorlarmış. Hatta Doğu Cephesi'nden gelen ve Van'daki hastanelerde yatmakta olan yaralı Türk askerleri de Ermeni hemşire ve doktorlar tarafından zehirlenmek suretiyle öldürülüyorlarmış.

Van'daki duruma gelince: Ruslar bu sırada Muradiye, Özalp ve Başkale'den olmak üzere üç koldan harekete geçmişlerdi. Şehirde ise Ermeniler isyan etmiş, 29 gündür Müslüman ahaliye karşı harp ediyorlardı. Hatta bizim üç kışlamız vardı (Hacı Bekir, Aziziye, Toprakkale). Onar kişiden, yani birer manga asker nöbet tutardı. Bu kışlalara da baskınlar yaparak askerlerimizi koyun gibi boğazladılar, kapı komşumuzun amcası Ali Çavuş da orada şehit olmuştu.

Bizim zaten çok zayıf olan milis güçlerimiz mazgallar kazmak suretiyle savaşmaya çalışırken onlar makinalarla duvarlarda gedikler açıp her tarafı yaylım ateşine tutuyor; gazyağı tenekelerini döküp ateşe veriyor, kendileri yer altındaki mahzenlere iniyorlardı. 29 gün boyunca bu zalim saldırılar devam etti. Nihayet Müslüman ahalinin daha fazla kırılmaması için hicret emri verildi. Vasıtaları olanlar vasıtalarıyla, olmayanlar büyük bir perişanlık içerisinde yollara düştük. İnsanlar yollarda çocuklarını bıraktı, açlıktan, salgın hastalıktan kırıldı.

Burada şunu hatırlatmak gerekir ki, Ermeniler yalnızca Van'da değil köylerde de büyük zulüm yapmışlardı. Tımar'ın, Başkale'nin, Özalp'ın köylerinden Müslüman halkın evlerini ot tıkayıp ateşe veriyor, dışarı kaçmak isteyenleri de kurşunla, süngüyle öldürüyorlardı. Zeve'de birkaç köyün halkı Ermenilere karşı birleşerek savaşmış; ancak mağlup olan yedi köyün halkı birkaç kişi dışında, burada toptan yok edilmiştir. Şimdi anıt da dikilmiş olan bu köyde hâlâ, toplu halde katledilmiş insanların cesetleri çıkmaktadır.

Sonra buradan hicret eden insanlar için oniki gemi tahsis edilmişti. Dört tanesinde Van'da görevli memur ve aileleri vardı. Tabii gemiciler de hep Ermeni'ydiler. Dört gemi dolusu insanı bu gemicilerin yardımıyla adaya (Adır) çıkaran Ermeni fedailer bu insanların hepsini katlettiler. Diğer sekiz geminin ahalisi de Tatvan yakınındaki bir adada tahassun etmiş olan Ermeniler tarafından yok edilmek istendi ise de onların silahları bulunduğundan savaşarak az bir kayıpla kurtulmayı başarmışlardır.

Van'dan göç ettiğimizde önce Bitlis'e, oradan Diyarbakır'a gittik. Yol boyunca Ermeni zulmünün izlerini gördük. Nihayet Van'a döndükten sonra, gördüklerimizi, duyduklarımızı anlatacağım. İnsanlara her türlü işkenceyi yapmışlar. Allah rahmet etsin. Yüz küsur yaşlarında İsa Hoca adında bir zat vardı. Eşeğe binip gezmişler, Evlere baskınlar yaparak talan etmişler; kadınları kızları toplayarak Ziya Bey'in evine doldurmuşlar, hepsinin namuslarını defalarca kirletmişler. Öldürdükleri insanları kuyulara atmışlar; hatta bizim camiin kuyusunu bile cesetlerle doldurmuşlar.

 evdet Paşa birinci defa Van'a girdiğinde, kocası harpte olup hayvanı olmadığı için gidememiş ve esir düşmüş bu kadınlardan 130.unu jandarmalara teslim ederek Diyarbakır'a gönderdi. Hatta bunlardan otuz kadarı da bizim evde kalırlardı. Kirman eğirmek suretiyle geçimlerini sağlarlardı. Onlara tayın de verilirdi. Onların anlattıklarına göre Ermeni çetelerinden gördükleri zulüm ve işkencenin haddi hesabı yoktu. Erkeklerin derilerini yüzmek, uzuvlarını kesmek; kadınların da namuslarını kirletmek, kazığa oturtmak gibi zulümlere maruz bırakıyorlardı.

Biz Van'a dört sene sonra döndük. Evvela iki sene kaldık: Van'a geri geldik: Ancak Rusların şehre girmesi üzerine yeniden göç etmek zorunda kaldık. Bu defa Siirt'e kadar gittik. Döndüğümüzde 200-250 kadar Ermeni hanesi Çarpanak Adasında tahassun etmişlerdi. Türkler nasıl olsa gider, biz yine Van'a yerleşiriz diye umuyorlardı. Bunların çoğu da sanatkardı ancak bir süre sonra çıkarılan kanunla koruma altında, hükümet tarafından Revan'a gönderildiler.

Ancak yedi defa düşmanın girip çıktığı Van , Ermeni mahalleleri dışında tamamen harap olmuştu. Van'ı yeniden imar ettik.